Puntua aldizkariaren 482. zenbakiko Elkarrizketa atalean argitaratutakoa da honakoa. Horrelakoak gustuko badituzu egin zaitez Goienakide eta astero-astero jasoko duzu Puntua zure etxean.
Soziologia ikasketak amaitzerakoan gizarte psikologian espezializatzen hasi zen Uzuri Castelo, eta, 2023an, doktorego-tesia defendatu zuen. Egungo zaintza kulturaren eta antolaketaren eraldaketan lagungarri izan daitezkeen ezagutzak garatzea, eta, komunitate zein erakunde mailan, onura ekar dezaketen ikuspegiak lantzea izan ditu tesian helburu, eta horretan jarraitzen du egun ere.
Zerk piztu zizun gaiarekiko interesa?
Kezka sozial eta politikoak betidanik izan ditut, eta ikusten nuen errealitate hori ikerketatik lantzea ere ezinbestekoa zela. Pertsonen arreta eta, bereziki, adinekoei lotutakoa, oso gutxietsita zegoela iruditzen zitzaidan, bizitzako maila guztietan duen garrantziarekin alderatuta. Esparru hori, gainera, oso aberatsa da gizarte psikologiatik lantzen ditugun prozesuetarako.
Duina izatekotan, zaintzak behar du izan, nolakoa?
Lehenik eta behin, uste dut zaintza benetan aitortua egon behar dela: jendarteak eta erakundeek onartu behar dute gure bizitzen erdigunean dagoen jarduera dela. Bestetik, zaintzak birbanatua eta kolaboratiboa izan behar lukeela pentsatzen dut: familien –eta, gehienetan, emakumeen– bizkar uzten jarraitu baino, gizonezkoek, gizarte zibilak eta erakunde publikoek ere inplikazio handiagoa beharko lukete, arreta hori bermatzeko eta zaintzak duen kostu guztia –soziala, ekonomikoa, emozionala...– modu justuagoan partekatzeko. Noski, zaintzan ari diren langileek lan-baldintza eta tratu sozial hobeak behar dituzte, jendeak sektore hau benetako aukera profesional moduan ikusi ahal izateko. Eta, nire ustez, irabazi asmotik at egon beharko luke: pertsonen ongizatea ezin da negozio-logikaren menpe egon, eta, zentzu horretan, bereziki, arlo publikotik, badago zer hobetu, bai etxeko kontratazio duinak bermatzeko, bai erakunde mailako antolaketan. Baina ez dago zaintza eredu bakarra: pertsona bakoitzak bere egoera eta errealitatea ditu, eta sistemak malguagoa izan beharko luke horri erantzuteko.
Krisian dago?
Azken hamarkadetan izandako prozesu eta mugimendu sozialek zaintza sostengatzeko dugun egitura eta kosmobisio tradizionala desegonkortu dute: bizitza luzatzen ari da, baina, aldi berean, mendekotasun-egoerak eta zaintza-beharrak nabarmen handitzen, luzatzen eta konplexuagoak bilakatzen ari dira; emakumeon lan-merkaturatze masiboak eta genero rol tradizionalak zalantzan jartzeak familietan zaintza antolatzeko modua sakon aldatu du; eta gizarte gero eta indibidualizatuago batean bizi gara, non gure arteko loturak eta konpromisoak modu berrian definitzen ari garen. Kasu askotan, etxean zaintzaile bat kontratatzea bihurtu da egoitza batera jo aurreko soluzio praktiko eta merkeena. Horrek agerian uzten du zaintzaren krisi edo defizit publiko nabarmen bat dugula.
Betidanik egon da zaintza-premia eta egin da zaintza-lana, baina errealitatea beste bat da egun...
Bai, eta zaintzari lotutako ekonomia globala gero eta handiagoa da, gero eta ohikoagoak dira zaintza-lanari lotutako migrazio feminizatuak. Gainera, feminismoaren eta emakumeen eskubideen aldeko mugimendu sozialetatik bereziki, lan handia egin da zaintzaren errealitatea ikustarazteko eta zaintza-lanaren balio soziala mahai gainean jartzeko.
Etxean eta familiaren testuinguruan zaindua izatea posible da egun? Eragin beharko litzateke aukera bideragarri bat izan dadin?
Hori nahi izaten dugu. Familiaz bestelako zaintzekin bada ere, etxean bizitzen jarraitzea izaten da, normalki, lehen nahia. Kasu batzuetan, posible izaten da, baina horretarako baliabideak behar dira, eta, mendekotasun egoerak areagotu eta zaintza-beharrak handitu ahala, askotan ezinezkoa izaten da etxean modu seguru eta duin batean bizitzea. Etxebizitzarako sarbidea eta egokitasuna bermatu beharko lirateke, etxez-etxeko zerbitzu publikoak hedatu... eta hori ondo babestua izateak erakundeen apustu handia eskatzen du.
Etxeko langileen kasuan, enplegatu eta enplegatzaileen artean zer nolako harremanak azaleratzen dira? Zein izan beharko litzateke zaintzailearen rola?
Oro har, botere-ezberdintasun batetik eraikitzen eta garatzen dira harremanak, eta ohikoak izaten dira harreman gatazkatsuak eta kontrajarriak: adibidez, aldi berean harreman afektibo-familiarrak eta merkatukoak kudeatzeak harremanak desorekatik eta anbiguotasunetik bizitzea suposatzen du. Askotan langileari eskatzen zaio familiaren parte izatea, eta horrek berekin hurbiltasuna eta egonkortasuna ekarri badezake ere, aldi berean, laneko mugak lausotzea ekartzen du. Zaintzailea bere obedientzia eta leialtasunagatik baloratzen da sarritan, bere bizia duen eta eskubidedun langile bezala ikusi ordez; esklabotzaren logikak ematen dira, hainbatetan. Hori kudeatzea eta mugak jartzea ez da erraza izaten, behar beste araututa eta profesionalizatuta ez dagoen sektore batean.
Abandonuarekin eta bazterketarekin lotzen dira, oraindik, egoitzak? Zer nolako egoitza-ereduak sustatu behar dira?
Iruditeria horrek pisua dauka, oraindik; hala ere, pixkanaka aldaketak sumatzen dira: eguneko zentroak eta egoitzak bezalako zerbitzuak gehiago onartzen eta sozializatzen hasi dira. Egoitzak askotan lotzen dira zahartzaroko mendekotasun-egoerekin eta beldurra ematen digu horra iristeak eta bizitzako azken fasean sartzeak. Hala ere, egoitzak babesgune ere badira, zahartzaroko zaintza beharrak, bakardadea edota prekarietatea babesteko. Egoitza ereduei dagokienez, egia da, askotan, zaintza deshumanizatu egiten dela –hor, kontuan izatekoak dira egoitzetako langileek adierazten dituzten esperientziak: denbora eta pertsonal falta, errotazioa, lan karga...–, eta erakundeek erronka dute beste eredu batzuk sustatzen eta jendartearen konfiantza berreraikitzen, baina uste dut ari dela lanketa bat egiten horren inguruan. Nire ustez, egoitzan zein etxean bizi, pertsonaren eta komunitatearen arteko harremana indartzea da gakoa, eta zaintzeko moduak aldatzea eta duintzea. Azken hamarkadetan alternatiba batzuk ikusten ari gara: etxe txikietako ereduak, komunitatean oinarritutako proiektuak, bizikidetzakoak… Oraindik ere minoritarioak dira, baina iruditzen zait belaunaldi berriek gero eta gehiago eskatuko eta aldarrikatuko ditugula. Hor ikusten da bide bat.
Lankidetza publiko-soziala indartu egin behar da?
Bai. Horretarako, ezinbestekoa da administrazio publikoak gidaritza bere gain hartzea, baina baita beste eragile sozial batzuen ikuspuntuak eta ekarpenak kontuan hartzea ere. Funtsezkoa iruditzen zait elkarlana eta elkarrekiko aintzatespena sustatzea komunitate mailan, erakundeen eta elkarteen, sindikatuen, mugimendu sozialen, familien, zaintzaileen eta adinekoen ahotsak barne.
Eta harreman-sozialen dimentsioan eragitea?
Funtsezkoa da hori ere, bakardadeari aurre egiteko. Gero eta gizarte indibidualizatuago eta isolatuagoetan bizi gara. Horregatik, lotura sozialak eta komunitate-zentzua indartzea garrantzitsuak dira. Uste dut gure garaiko behar bat dela hori, hau da, giza loturak indartzea.
Datozen urteetan haziz joango den esparru profesionala izango da zaintzarena. Ezinbestekoa izango da langileen formakuntzan inbertitzea?
Bai, eta beharrezkoa izango da, baita ere, gastu publikoa handitzea zerbitzuen estaldura eta kalitatea hobetzeko, eta sektoreko enplegua duina, ondo ordaindua eta egonkorra izan dadin bermatu ahal izateko. Horrek guztiak eskatzen ditu marko legal sendoak, herritarren sentsibilizazioa eta kontrol publiko handiagoa.
Zaintza duinak kostu ekonomiko handia du. Nork hartu beharko luke bere gain?
Eztabaida soziopolitikoa da. Nire ustez, administrazio publikoak izan beharko luke lidergoa. Baina, segur aski, ez da nahikoa, eta zalantzak ditut ea desiragarria den ere administrazio publikoaren esku bakarrik uztea. Norbanakoak zein gizarte zibileko eragileek ere hartu behar dituzte konpromiso batzuk, modu partekatu batean kudeatu dadin, eta horretarako baldintzak ere eman behar dira, jendeak zaindu ahal izateko denbora eta gogoa izateko. Oreka bat behar da eta irabazi asmoa ekuazio horretatik atera.