Zelan ikusten duzu gaur egun Euskal Herriak bizi duen egoera?
Denaren gainetik, konfiantzatik eta uste onetik abiatuz, nik uste dut ona izango litzatekeela elkarrizketarako hurbiltze prozesu bat izatea. Kongresu honetan guk, irakaskuntzako ikuspegitik, jarrera, iritzi eta terrorismoaren aurkako neurri ezberdinei buruz eztabaidatu dugu. Baita alderdi politikoei buruz ere. Baina hori guztia errespetuz gaude egiten. Nik, berton, korronte nagusian dauden agenteen eta Euskal Herriak berak duen mikroklimaren barruko agenteen arteko elkarrizketa konstruktiboa igartzen dut faltan. Justiziako arazoei irtenbidea aurkitzeko ezinbestekoa da inposaketarik gabeko elkarrizketa baliatzea. Hemen pauso hori eman egin behar da.
Labur esanda, zer landu duzue kongresuan?
Orokorrean esateko, kongresu honetan terrorismoaren aurkako gerra honetan giza eskubideak noraino heltzen diren aztertu dugu. Azterketa hori jakintza alorraren eta historiaren alorraren ikuspuntutik jorratu dugu. Eta hori estatu demokratikoen edukia eta esanahia parametro bezala hartuz egin dugu. Izan ere, guztiok dakigu mota honetako krimenen aurka egiteko askotan berme konstituzionalak alde batera lagatzen direla: segurtasunagatik, askotan, askatasuna murrizten da. Kongresuaren hainbat hitzalditan oinarrizko eskubideen askotariko urraketak aztertu ditugu, eta baita horiek zilegiak diren edo ez. Horren guztiaren gainean eztabaidatzeko, zuzenbidearen eta konstituzioaren alorreko historialari eta nazioarteko zuzenbideko adituen ikuspuntuaz baliatu gara.
Kongresu honek esanahi berezia izan du berton, Euskal Herrian, egitearren?
Ez. Oñatiko Lege Soziologiako Nazioarteko Erakundeak duen izena handia da eta jakin bagenekien garrantzi handiko kongresu hau bideratzeko gai zela. Gaur egun ez da erraza mota honetako kongresuak egitea, laguntza gutxi ematen dira-eta. Oñatin aukera hau izan dugu eta aprobetxatu egin dugu.
Teorian Giza Eskubideak egoera guztien gainetik daude. Baita terrorismoaren gainetik ere?
Bai. Izan ere, terroristen aurrean giza eskubideen bermeak huts egingo balu, terroristek nahi dutena lortuko lukete: demokraziaren eta zuzenbide estatuaren deuseztapena. Giza eskubideak beti errespetatu behar dira; izan ere, horrek handi egiten gaitu terroristen aurrean: gizakien duintasunarekiko dugun errespetuak eta, azken finean, oinarrizko eskubideen euskarriak.
Urteek aurrera egin ahala, giza eskubideen alorrean aurrerapausoak ematen ari dira? Zertan aldatu da legea?
Giza eskubideen alorrean Espainian aurrerapauso handiak eman ziren 80ko eta 90eko hamarkadetan. Baina 2000. urtetik aurrera pausoak atzerantz egin dira; zigorren alorrean bai, behintzat. Gaur egun zuzenbide penalak duela urte batzuk baino esparru handiagoan jarduten du, konstituzioaren kalterako. Gizarteratzeko ideia, esaterako, guztiz alboratuta dago. Delitua egiten duena arriskutsua dela esaten da eta, ondorioz, kosta ahala kosta, kartzelan egon behar du ahalik eta denbora luzeen. Gizarteak seguru sentitu behar du. Horrela, bada, gero eta delitu gehiago existitzen dira eta gero eta kartzela-zigor luzeagoak daude. Hitz gutxitan esateko, zuzenbide penala gero eta esparru handiagoa hartzen ari da.
Terrorismoaren aurka egiteko dena da zilegi?
Ez. Giza duintasunaren ideiak giza eskubideak errespetatzea eskatzen du, baita terroristena ere. Nahiz eta haien ekintzak maltzurrak izan, estatu demokratikoak limite batzuk errespetatu behar ditu terrorista horiek harrapatzerakoan eta epaitzerakoan. Muga horietatik kanpora irteten bada, tiranian erortzeko arriskua dago.
Europako parlamentu askotan terrorismoaren aurkako lege berriak onartu dira azkenaldian. Orain, delitu terrorista izenburupean, posible da pertsona bat epaitzea oraindik deliturik egin ez duenean. Ados zaude?
2002. urtean Minority Report filma ikusi nuenean hau pentsatu nuen: "Eskerrak hau zientzia fikzioa den". Film hartan deskribatzen zen gizartean, pertsonak atxilotuak eta kartzelaratuak izan zitezkeen delitu bat egin aurretik. Nahikoa zen delitua pentsatu edo imaginatzea atxilotzeko. Zoritxarrez, beste behin ere, errealitateak fikzioa gainditu ahal duela erakutsi digu: delitua egiteko asmoa edukitze hutsa delitua bera egikaritzeko arriskua dela uste da orain, eta hori gizartean hain zabalduta dagoen segurtasunik ezaren ideiak eragin du.
2001eko irailaren 11 ezkero mundu osoko sistema judiziala aldatu da. Askoren ustez, justizia "kriminalizatu" egin da. Zer deritzozu?
Baieztapen hori guztiz erreala da. Nahikoa da AEBek Bushen agindupean aurrera eramandako gerra aztertzea. Gerra hori ustez demokratikoak ziren beste estatu askok babestu zuten. Eta horren adibide dira tortura metodoak, Guantanamoren existentzia, mundu osoan zehar zabaldutako sekretupeko kartzelak eta CIAk presoekin Europan zehar egindako hegaldi sekretuak. Jarrera hori estatu demokratikoen markotik kanpo dago. Azken urteetan askatasunaren izenean egindako astakeriak asko dira. Horien guztien aurrean lotsa eta pena sentitzen dut.
Aurrera begira, zer hobetu behar da?
Giza eskubideak beti errespetatu behar dira. Kriminalitateen aurrean giza eskubideak bermatzea betebehar bat da zuzenbideko estatuetan eta estatu demokratikoetan. Eta horiek errespetatzeko, ez da nahikoa betebehar horiek itun eta bestelako hitzarmenetan jasota egotea. Ezarri eta errespetatu egin behar dira. Bitartekoek gizakien duintasuna bortxatzen badute, helburuek ezingo dute bitarteko horiek justifikatu.
"Justizia motela da". Esaldi hori askotan entzuten da. Zer deritzozu? Tresna judizialak eraginkorrak/nahikoak dira terrorismoaren aurka egiteko?
Justizia batzuetan motela da, bai, baina ez terrorismoari dagokionez. Nire ustez, dagoeneko nahikoa, gehiegi ez esatearren, tresna juridiko daude fenomeno honen aurka egiteko. Baina tresna horiek ez dira eraginkorrak, eta hori da arazoa. Terrorismoaren aurka egiteko ezin da ikuspuntu juridikotik bakarrik jardun. Terrorismoak politikan ditu sustraiak. Hasiera baten sustrai horiek ulertu egin behar dira. Eta horren ondoren, gizarte eta politika alorreko tresnak erabilita, terrorismoari aurre egin ahal izango zaio.