Koruetako auzo-eskolan izan nuen azken maistra datorkit burura behin eta berriz. Sekulako somantak ematen zizkien hainbat ikasleri: jotzen hasi, gonbittoka eragin arte, eta gero, bere amorrua baretu arte eskolan egonarazten zituen. Ilundu arte. Nik 11 edo 12 urte nituen; gehiengoak, gutxiago.
Elizan hasten zen egunero saioa. Ikasle batzuek gaizki egindakoak besteen aurrean botatzen zituen, otoitz itxuran. Hura zen umiliazioa! Beldurrak gobernatzen gintuen. Eta beldur horren aurrean, batzuk –ni, tartean–, lurrera begira. Ez jotzearen truke asto-lana egiten genuen. Gaur, jarrera horrek mina ematen dit. Ulertzen dut orduan ez genuela indarrik, ez baliabiderik aurre egiteko. Isiltasuna zen nagusi.
Gogorrena, hala ere, beste hau da: jipoitutakoen eta jipoitu gabeen artean ez genuen gertatzen zitzaigunaz hitz egiten. Seinaleak agerikoak ziren arren, isiltasunak agintzen zuen. Ez genuen ausardiarik, ez tresnarik, ezta hizkuntzarik ere gertatzen ari zenari izena jartzeko. Gaur, badakit hura indarkeria zela.
Maistrak fama ona zuen ondoren joaten ginen eskolan irakasten omen zuenagatik, baina nik ikusi nuen etengabeko umiliazio publikoak ondorio hauek izan ditu gerora: harreman hotzak, kaixo eta agurrekoak, beldurrak eta lotsak elikatu baikintuen, eta batzuk besteak baino gutxiago balira bezala hazi ginen. Askok eskola betirako gorrotatu zuten, eta zatiketa nabarmendu egin zen.
Sentitzen dudanari, gertaera haien aurrean ezer ez egin izanari, izena jartzea orain ere zaila egiten zait. Damua? Tristura? Amorrua? Ezina? Inpotentzia?
Badakit maistrak bizirik jarraitzen duela. Baina hau ez da mendeku kontua. Hau da orduan isiltasuna apurtzen jakin ez zuen honen aldetik, nire aldetik, kalbario gordina –lotsa, beldurra, mina– jasan zutenei, umiliatuak izan ziren haiei aitortza, hitza, eta barkamen apal bat eskaintzea.
Eta noizbait horretaz hitz egin ahal izango dugun egunarekin amets egiten dut.