Lege propioak eta estatus juridikoa izan zituen herria izan zela Nafarroako Erresuma gogorarazi gura dute 1512-2012 Nafarroa Bizirik taldeko kideek; izan ere, guztiz ahaztuta geratu da euskaldunon oroimenean. "Independentzia zuen herri batendako trauma historikoa izan zen orain dela 500 urte gertatua. Aitxorrotzeko historia berreskuratuta Nafarroako Erresumaren berri eman gura dugu", argitu du Iñaki Sagredo adituak.
Eta erresuma horretako gotorleku izan zen Atxorrotz mendian hasi dituzte ekitaldiok. Banderak bizkarrean hartuta jende taldetxoa joan da goizean mendira, 200 bat lagun; gehienak debagoiendarrak ziren baina Nafarroatik etorritakoak ere bazeuden.
Atxorrotzen izandako gazteluaren historia jasotzen duen oroitarria jarri dute bertan, Pedro Lasagabaster alkate ohiak hain zuzen. Eta musika, bertso eta dantzekin borobildu dute ekitaldi hunkigarria.