Komunikazioaren eta kazetaritzaren mundua ondo baino hobeto ezagutzen dute Itsaso Maniasek eta Ane Zuazubiskarrek, bai kazetari lan egindakoak direlako eta baita, gaur egun, unibertsitateetan belaunaldi berriak prestatzen dihardutelako ere.
Papereko kazetaritza krisian dagoela dioten honetan, zelan baloratzen duzue PUNTUA aldizkaria 500. zenbakira heldu izana?
Itsaso Manias: Bai, egia da aspalditik esaten dela kazetaritza krisian dagoela; digitalizazioaren ondorioz, bereziki papereko kazetaritza. Ni 2005ean hasi nintzen Kazetaritza ikasten, eta ordurako krisian zegoen jada; krisia, beraz, endemikoa da. Egoera horretan PUNTUA 500. zenbakira heltzea pozgarria da, zoriontzekoa. Eta asmoa PUNTUArekin jarraitzea bada, esan gura du, akaso, tokiko hedabideek ez dutela sufritzen beste hedabide hegemoniko batzuek pairatzen duten krisi hori; zer pentsatua ematen du horrek.
Ane Zuazubiskar: Ukaezina da papereko hedabideak, eta kazetaritza modu orokorrean ulertuta, krisian daudela. Baina Itsasok esan duen bidetik, PUNTUAren lorpena euskarazko tokiko hedabideek betetzen duten paperaren barruan ulertu behar dugu, ez paperezko hedabideen alorrean dagoen krisi orokorraren testuinguruan. Nik uste dut debagoiendar askoren egunerokoan beharrezkoa den funtzio bat betetzen duela PUNTUAk, beste hedabide batzuek betetzen asmatzen ez duten funtzioa.
"DEBAGOIENDAR ASKOREN EGUNEROKOAN BEHARREZKOA DEN FUNTZIOA BETETZEN DU PUNTUA-K" ANE ZUAZUBISKAR
Nola laburbilduko zenukete kazetaritzaren gaur egungo egoera?
I.M.: Zaila da erantzuna... Nik, EHUko eskoletan, kazetaritzaren egoera aztergai dituzten txostenak erakutsi ostean, ikasleei eurei galdetzen diet ea nola ikusten duten egoera, eta gehien errepikatzen diren ideiak dira, batetik, lanbide oso prekarioa dela; bestetik, kazetaritzaren arriskuak: fake-news-ak, desinformazioa, saturazioa... Era berean, txostenetan-eta etengabe ikusten duguna da sinesgarritasun eta konfiantza falta dagoela kazetaritzarekiko. Horren harira, zer egin beharko lukete hedabideek sinesgarritasuna berreskuratzeko? Hedabideek dituzten autoerregulazio tresnak martxan jarri: printzipio editorialak, printzipio deontologikoak, erredakzio-estatutuak, estilo-liburuak, kontseilu editorialak... Historiak erakusten digu horiek berrikustea eta berriz ere indarrean jartzea dela egin beharrekoa. Gizarte postpandemikoan, baina, konfiantza faltak ez dio kazetaritzari bakarrik eragiten; orokorrean, instituzio guztiei eragiten die. Horrenbestez, Goiena bezalako hedabideek badute aldeko faktore bat: gertutasuna. Izan ere, konfiantza falta dagoenean, zerbaiten inguruan gauza ziurrak jakiteko nora jotzen dugu? Gertu ditugun horietara.
A. Z.: Bat nator Itsasok esandakoekin.
KONFIANTZA FALTA DAGOENEAN, GAUZA ZIURRAK JAKITEKO NORA JOTZEN DUGU? GERTU DITUGUNETARA; GOIENARA, ADIBIDEZ" ITSASO MANIAS
Jende askok informatzeko orduan sare sozialak erabiltzen dituela jakinda, ohiko hedabideak ari dira horretara egokitzen? Badituzte nahikoa mekanismo?
I. M.: Agerikoa da informatzeko sare sozialen erabilera. 20-21 urteko ikasleei informazioa lortzeko ohituren inguruan galdetzen diedanean, ia guztiek diote sare sozialen bidez lortzen dutela, eta gehienek ohiko hedabideen sare sozialen bitartez egiten dutela. Gainera, bideo laburren bila joaten dira. Telebistari dagokionez, EITBko albisteak jarraitzen dituzte, eta gauetan bakarrik. Eta euskarriari dagokionez, mugikorra da ohikoena. Horren kontra ezin da ezer egin, eta nik uste dut hedabideak horretara egokitzen ari direla. Baina gazteak jakitun dira baita ere sare sozialen bidez pilula txikiak bakarrik jasoko dituztela, ez informazio osatua; eta badakite ondo informatuta egoteko iturri bat baino gehiago irakurri behar direla, informazioa kontrastatu egin behar dela. Hala ere, horretaz jabetzen diren arren, ez dute horrelakorik egiten. Hori guztia, Kazetaritzako ikasleek; pentsa beste ikasketa batzuk egiten ari direnen kasuan!
A. Z: Ez dut uste informazioa eskuratzeko mugikorra erabiltzea gazteen kontua bakarrik denik. Gainera, gaur egun denok gaude gain-informazio egoeran, gazteak eta helduagoak; denok jasotzen ditugu mugikorraren bidez inpaktu informatibo txikiak. Askotan, ez dira kazetariak informazio hori lantzen dutenak, baizik eta eduki-sortzaileak, horrek dakarren guztiarekin. Hortaz, kazetariek, hedabideek, sare sozialetan egon behar dutela defendatzen dut nik, kalitatezko informazioa egon dadin.
Euskal Hedabideen Behatokiaren 2025-2026ko urtekarian Twitter osteko lehen urtea artikulua idatzi zenuen, Ane. Hain erreferentziazkoa zen sare sozialak indarra galtzeak zer erakutsi behar digu?
A. Z.: Ez da ezohikoa urteekin sare sozial batzuek indarra galdu eta beste batzuek hartzea haien lekua. Artikuluan, neurri batean aurreko galderan esan dudanaren inguruan hausnartu nahi nuen. Elon Muskek Twitter erosi zuenetik, eduki xenofoboak eta ultraeskuinarekin lotutakoak hobesten ditu algoritmoak, eta, horregatik, hedabide, kazetari eta norbanako askok, tartean Goienak, uztea erabaki zuten; niri logikoa iruditu zitzaidan hori. Baina, era berean, artikuluarekin mahai gainean jarri nahi nuena da hedabide askok sare sozial deszentralizatuetara jotzea erabaki dutela eta horrek zalantzak ere eragiten dizkidala, oso estrategikoa den euskaldunen masa bat ez dagoelako horrelakoetan. Ulertzen dut askok hartutako erabakia, baina uste dut X-n, Instagramen eta horrelakoetan ere jarraitu behar dela, horietan badagoelako euskarazko eta gertuko kazetaritza jasotzea merezi duen euskaldun pila bat.
I. M.: Nik uste dut Twitterretik, egungo X-tik, irteteko erabakia hartu zuten hedabideen jarrera txalotzekoa dela, oso koherenteak izan zirelako haien printzipio editorialekiko eta irakurleekin duten konpromisoarekiko.
Informazioa kontsumitzeko modua bakarrik aldatu da, ala baita kazetaritza egiteko modua ere?
I.M.: Unibertsitateko irakasle moduan, ikasleen arreta da egun dugun ondasun preziatu eta garestiena. Orokorrean, jendearen arreta lortu eta mantentzea oso zaila da, eta horixe dakite oso ondo egiten algoritmoek. Ondorioz, kazetaritza egiteko moldeak ere arreta erakartzeko aldatzen dabiltza; hor dugu, adibidez, clickbait-en logika. Era berean, gehiegizko informazioak, aldiro gertakari bati buruzko albiste asko izateak, nekatu ere egiten du. Beraz, biak aldatu dira, eskutik doazelako: nolako kontsumitzaileak, halako edukiak.
A. Z.: Kazetaritzatik fokua altxatuta, desafekzio hori bera ikusten dugu beste hainbat alorretan ere: politikan, erakundeekin... Gero eta gizarte azeleratuagoan bizi gara, informazioz erabat saturatuta, eta horrek arretaren ekonomia deiturikoa ekarri du. Kazetaritzak azken hamarkadetan gizarte horrekin batera egin du bere bidea, gizarte horrekin batera aldatu da. Sorgin-gurpil batean gaude, zeinetan hartzaileak kazetaritzari eta kazetaritzak hartzaileari eragiten dion. Hori horrela, tokiko hedabide batek aztertu beharko du zer egin egoera horretara moldatu eta bere lekua bilatzeko. Alde horretatik, edukiarekin lotutako erabaki editorialak hartu beharko dira, baina baita eduki hori zabaltzeko moduari buruzkoak ere.
Egoera horretan, kazetaritzaren kalitatea arriskuan ikusten duzue?
I.M.: Bai, noski! Erreportaje batek behar duen sakontasuna, gertakari baten inguruko ikuspegi guztiak jasotzeak dakarren lana, horretarako behar diren baliabideak... arriskuan daude. Zerbitzu publikoa den heinean, kazetaritzak errekonozimendua behar du, eta hori bi aldetatik egin behar da: lanbidea bera eta kazetarien lan-baldintzak. Eta kazetarien lan-baldintzak kaskarrak izateak adierazpen askatasuna, edukiaren kalitatea eta lanbidea mehatxatzen ditu. Kazetarien lan-baldintzak aztertu beharko lirateke: ordutegiak, zenbat asteburutan lan egin behar duten, ze askatasun duten eduki bat era batera edo bestera argitaratzeko, zelako presioa jasaten duten iragarleengandik... Gainera, tokiko hedabideen kasuan ez, baina hedabide hegemoniko handien jabegoa gero eta monopolizatuagoa dago, enpresa handi gutxi batzuen eskuetan daude, eta horrek auzitan jartzen du kazetaritzaren kalitatea. Erakunde publikoek ere badute erantzukizuna; esaterako, finantzaketa publikoa hedabide batera edo bestera bideratzekoan. Egun, Euskal Herrian, ekonomikoki, hobeto ateratzen da gaztelaniaz informatzea euskaraz informatzea baino.
A. Z.: Itsasorekin bat eginda, bereziki azpimarratu beharreko zerbait da euskarazko hedabideetako langileen eta erdarazkoetan dabiltzanenen lan-baldintzen arteko aldea. Baina hasierako puntura itzulita, eta itxaropenari ate bat zabaldu nahian, uste dut azkartasuna nagusi den mundu honetan oraindik ere egin daitekeela kazetaritza ona, kalitatezkoa. Duela 30 urteko egunkari bat hartuta, ez dut uste orduan kazetaritza hobea egiten zenik; kontua da lehen arrisku txikiak hartzea errazagoa zela.
Gaur egun Kazetaritza edo Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasten hasten direnek nola ulertzen dute kazetaritza? Nola ikusten dituzue zuek?
I.M.: Galdera polita da, baina nik neuk eurei egingo nieke. Kazetaritzaren Deontologia irakasten dudan heinean, argi dut nola ulertzen dudan kazetaritza: tailer batean lan egiten duen pertsonarekiko errespetu guztiarekin, kazetariek ez dituzte torlojuak egiten, informazioa ekoizten dute eta informazioak izugarrizko eragina du jendartearen iruditerian. Hedabideek zer irakurtzen dugun eta zer ez erabakitzeko sekulako ahalmena dute, eta, besteak beste, boterea ere fiskalizatu behar dute. Ni balio horiek transmititzen saiatzen naiz, baita ere ulertarazten zergatik den garrantzitsua kazetariek, beste edozein langile-multzok bezala, antolatzeko sistema bat izatea. Bigarren mailan ematen ditut eskolak, eta nire ikasleetako batzuk aipatu ditudan irizpide horietatik oso gertu ikusten ditut; beste batzuk, aldiz, oraindik ere zentratu gabe, benetan kazetari izan nahi duten argi izan gabe. Eta beste hainbatek, ikusten dutenean kazetaritza eraldaketarako tresna dela, gustua hartzen diote kontuari.
A.N.: Uste dut lehenengo urtean fakultatera iristen direnak pertsona orok dugun lehen intuizio batetik iristen direla: komunikatzeko beharretik edo grinatik. Batzuen kasuan, irudiak tira egingo die; beste batzuen kasuan, berbak. Eta hori guztia, jakin-minarekin lotuta. Era berean, urtero dago kazetaritza gustuko izan eta bere burua hedabideetatik gertu ikusten duen ikasle masa bat.
Zuek nola irudikatzen duzue kazetaritza hamar urte barru?
A.Z: Onartuta krisian egongo dela eta etorriko diren haizeak ez direla oso aldekoak izango, erronka horien aurrean non kokatu nahi duten erabaki beharko dute. Prekaritatea amaitzea nahi dugu? Nori dagokio horri erantzutea? Zer dagokie erakundeei? Zer hedabideei eurei? Kazetaritza euskarazkoagoa izatea nahi dugu? Feministagoa, ala feminista? Gauza bera. PUNTUAri eta Goienari lotuta, badaude gertutasuna, sinesgarritasuna eta halako indarguneak, eta horiek zertarako erabili nahi diren erabaki beharko da.
I.M.: Gaur egun dagoeneko baden moduan, hibridoa izango da, nahasketa bat: digitalizazioak jarraituko du, baina prentsa idatziak ere izango du bere lekua. 2020an egin genuen ikerketa batean agertu zen ukimenaren zentzua itzuli egin dela: irakurleek nahi izaten dutela aldizkaria eskuetan hartu, koloreak ikusi... Jendeak hori estimatzen jarraituko du hamar urte barru. Akaso, eduki pertsonalizatuagoekin...