1936ko urriaren 1ean sinatu zuten Euskadiren Autonomia Estatutua, Elgetako Estatutua izenez ere ezaguna. Sei egun beranduago, urriaren 7an, eratu zuten lehen Eusko Jaurlaritza, Gernikan, Jose Antonio Agirre lehendakari zela. "Gerra betean sortutako gobernu hark euskal autogobernuaren historian mugarri bat ezarri zuen eta joera politiko desberdinetako ordezkariak bildu zituen. Telesforo Monzon bergararra Gobernazio sailburu izan zen gobernu hartan", azaldu du fundazioak.
Hori dela eta, 90. urte beteko dira bihar, eguaztena, eta hiru ekimen jarri ditu abian fundazioak, urtemugaren harira. Batetik, Telesforo Monzon lehen Eusko Jaurlaritzan (1936-1956) lana argitaratu du, Bergarako Udalaren laguntzarekin, eta datozen egunetan banatuko dute. Pako Sudupek idatzi du eta, funtsean, Monzonek lehen Eusko Jaurlaritzaren baitan egindako bi hamarkadako ibilbidea du ardatz. Irati Jimenez Olaso Dorrea Fundazioko lehendakariak idatzi du hitzaurrea.
Argitalpenak hiru garai nagusitan banatzen du ibilbide hori: Gobernazio kontseilari izan zen aldia (1936-1940); Eusko Jaurlaritzaren Mexikoko ordezkari gisa egindako lana (1941-1946); eta Kultura kontseilari gisa Donibane Lohizunen garatutakoa (1946-1956). "Halaber, Monzonen eta Agirreren arteko harreman politiko eta pertsonala jorratzen du: adostasun handiak eta desadostasun sakonak izan zituzten arren, laguntasunari eutsi zioten Agirre hil arte. Lehendakariaren azken agurra Monzondarren Donibane Lohizuneko Mende Berri etxean egin zen", azaldu du fundazioak.
Gernikako Adierazpenari keinua
Era berean, 90 urte. Gernikako Adierazpena izeneko lamina ere egin dute. 1936ko urriaren 7an osatutako behin-behineko Eusko Jaurlaritzaren gobernu-programaren oinarrizko puntuak jasoz, lehen gobernu hartako kideen izenekin. "Laminak dokumentu historiko haren edukia berreskuratu eta gaur egungo formatuan eskaintzen du, lehen Eusko Jaurlaritzaren sorreraren esanahi politiko eta instituzionala gogora ekartzeko".
Bi bide, lotura bat
Azkenik, Olaso Dorrea Fundazioak Kepa Akixo Zigor eskultore aretxabaletarrari enkargatu dio Jose Antonio Agirre eta Telesforo Monzon oinarri dituen obra bat. "Behin betiko eskultura brontzezkoa izango da eta une honetan prototipoaren garapen-fasean dago", dio fundazioak.
Zigor-en proposamenak bi pertsonaiak bi pieza bereiziren bidez irudikatzen ditu. Ez dira erretratu figuratiboak: bi bolumen autonomo dira, elkarrengana hurbiltzen direnak eta, bereizita egon arren, elkar osatzen dutenak. Hala, Agirre eta Monzonen arteko harremana du abiapuntu: "Bi ibilbide eta ikuspegi, batzuetan desberdinak, baina lotura pertsonal eta politiko sakon batek elkartuak. Eskultura-proiektuaren planteamenduak, hain zuzen, bi bide, lotura bat ideia du oinarri.
Bergararekiko "lotura berezia" ere nabarmendu du fundazioak. "Monzon Olaso Dorrean jaio zen, eta Agirreren familiak ondoan zuen etxea. Ondoren, Errepublika garaian eta lehen Eusko Jaurlaritzan, elkarrekin egin zuten beren ibilbide politikoaren zati garrantzitsu bat".